Rozdział 1: DIAGNOZA

Stan obecny i widoczne skutki przemian demograficznych w Chinach

Hipoteza badawcza

Chiny weszły w fazę nieodwracalnej transformacji demograficznej, której skutki będą kształtować trajektorię gospodarczą kraju przez najbliższe dekady. Kurczenie się populacji, gwałtowne starzenie społeczeństwa oraz spadająca dzietność tworzą bezprecedensowe wyzwania dla modelu wzrostu opartego na inwestycjach i eksporcie.

Hipoteza niniejszego opracowania brzmi: obecna struktura gospodarcza Chin jest niemożliwa do utrzymania w warunkach demograficznych lat 2025-2050, a brak głębokich reform systemowych doprowadzi do znaczącego spowolnienia wzrostu i narastających napięć fiskalnych.

1.1. Załamanie demograficzne

1.1.1. Koniec wzrostu populacji

Chiny, przez dziesięciolecia najludniejszy kraj świata, wkroczyły w epokę trwałego kurczenia się populacji. W 2024 roku liczba ludności wyniosła 1,408 mld — o 1,39 mln mniej niż rok wcześniej. Był to trzeci z rzędu rok spadku od historycznego szczytu w 2021 roku.^[1]

Współczynnik zgonów (7,76‰) osiągnął najwyższy poziom od 50 lat, przewyższając współczynnik urodzeń. Według projekcji ONZ populacja Chin spadnie do 1,26 mld w 2050 roku i około 633 mln na koniec stulecia — powrót do poziomu z lat 50. XX wieku.^[2]

1.1.2. Dramatycznie niska dzietność

Współczynnik dzietności całkowitej (TFR) spadł do poziomu około 1,0 — niemal dwukrotnie poniżej progu zastępowalności pokoleń (2,1). Jest to jeden z najniższych wskaźników na świecie, porównywalny z Koreą Południową (0,72) i Tajwanem (0,87). Dla perspektywy: w 1963 roku TFR wynosił 7,5 — spadek o 87% w ciągu dwóch pokoleń. Ostatni raz TFR przekraczał poziom zastępowalności w 1990 roku (2,5). W 2024 roku urodziło się o połowę mniej dzieci niż w 2016 — roku zniesienia polityki jednego dziecka.^[3]

Wzrost urodzeń w 2024 roku (+520 tys.) był jednorazowy — związany z Rokiem Smoka, uważanym za pomyślny w kulturze chińskiej. Rok Węża (2025) nie cieszy się taką reputacją.

Przyczyny niskiej dzietności: - Astronomiczne koszty wychowania dzieci (mieszkanie, edukacja prywatna) - Rekordowo niska liczba małżeństw: 6,1 mln par w 2024 (minimum historyczne) - Zmiany kulturowe młodego pokolenia (tang ping — "leżenie płasko") - Opóźnione skutki polityki jednego dziecka (1980-2015) - Kurczenie się bazy demograficznej: kobiet w wieku rozrodczym (20-39 lat) jest już tylko 183 mln — spadek o 18% od szczytu 224 mln w 2002 roku. Nawet przy wzroście TFR liczba urodzeń będzie niższa.

Szczegóły: załącznik demografia.md, sekcje 1-3

1.1.3. Gwałtowne starzenie społeczeństwa

Odsetek osób w wieku 65+ wzrósł z 8,9% w 2010 roku do 15,6% w 2024 i osiągnie ~30% w 2050. W liczbach bezwzględnych oznacza to wzrost z 220 mln do 366 mln — więcej niż cała obecna populacja Stanów Zjednoczonych.^[4]

Wskaźnik obciążenia demograficznego (liczba osób 65+ na 100 osób w wieku produkcyjnym) wzrośnie z 21% w 2024 do 51-52% w 2050 — co oznacza, że na każde 100 pracujących będzie przypadać ponad 50 emerytów.^[5] Całkowity wskaźnik obciążenia (z dziećmi i osobami starszymi) wzrośnie z 45% (2022) do 71% w 2050 roku — oznacza to, że na każde 100 osób w wieku produkcyjnym będzie przypadać 71 osób zależnych.^[6]

Szczegóły: załącznik demografia.md, sekcje 5, 10-11

1.2. Paradoksy rynku pracy

1.2.1. Kurczenie się zasobów pracy

Populacja w wieku produkcyjnym (16-59 lat) osiągnęła szczyt w 2012 roku i od tego czasu systematycznie spada. W 2024 roku wynosiła 858 mln (spadek o ~7 mln tylko w 2024), a do 2050 roku spadnie do około 700 mln — ubytek 160 mln pracowników w ciągu jednego pokolenia. Przy szerszej definicji (15-64 lat) Chiny mają 984 mln vs Indie 990 mln — w 2023 roku Indie wyprzedziły Chiny jako kraj z największą siłą roboczą świata.^[7] Według analizy AMRO, spadek populacji pracującej będzie znacznie szybszy niż populacji całkowitej: -22,3% do 2050 roku i -61,8% do 2100 — potencjalnie odejmując 0,5 pkt proc. rocznie od wzrostu PKB.^[8]

Wskaźnik aktywności zawodowej spadł z 79% w 1990 roku do 65,4% w 2024 — o 14 punktów procentowych. Przyczyny to starzenie populacji, wydłużenie edukacji oraz zjawisko wczesnych emerytur. Występuje znaczna luka płciowa: mężczyźni 71,1% vs kobiety 59,6% — różnica 11,5 pp. Kobiety stanowią 45% siły roboczej, choć ich stopa bezrobocia (3,97%) jest niższa niż mężczyzn (5,06%).^[9]

1.2.2. Bezrobocie młodzieży — paradoks nadmiaru

W warunkach kurczenia się zasobów pracy paradoksalnie utrzymuje się wysokie bezrobocie młodzieży (16-24 lata): 16-17%, z rekordowym poziomem 21,3% w czerwcu 2023. Jednocześnie bezrobocie ogółem pozostaje niskie (4,6%). Wskaźnik wykazuje silną sezonowość — szczyt przypada na lipiec, gdy na rynek wchodzi największa fala absolwentów.^[10]

Źródłem tego paradoksu jest: - Nadprodukcja absolwentów: 12,2 mln w 2025 roku (wzrost z 1 mln w 2001) - Niedopasowanie kompetencji do potrzeb rynku - Niechęć wykształconych do pracy fizycznej - Zjawisko "tang ping" i "bai lan" — świadome obniżenie ambicji zawodowych — część absolwentów dołącza do trendu "powrotu na wieś i położenia się płasko" (返乡躺平), otwierając pensjonaty lub żyjąc skromnie w mniejszych miastach. Przy kulturze pracy "996" (9:00-21:00, 6 dni/tydz.) wielu nie widzi perspektyw na mieszkanie czy stabilność finansową.^[11]

1.2.3. Trzysta milionów migrantów

Pracownicy migrujący (osoby pracujące poza miejscem zameldowania hukou) stanowią 300 mln — ponad jedną trzecią całej siły roboczej i aż 40% miejskiej siły roboczej. Są kręgosłupem chińskiej gospodarki, obsługując budownictwo, produkcję i usługi w miastach.^[12]

Populacja migrantów starzeje się — średni wiek wzrósł do 43 lat, a ponad 30% ma więcej niż 50 lat. System hukou nadal ogranicza im dostęp do miejskich usług socjalnych: ponad 95% migrantów nie ma prawa do miejskich emerytur, a ~70 mln dzieci zostało na wsi bez rodziców.^[13] Według UNICEF te 69 mln dzieci to 30% wszystkich dzieci wiejskich. Badania wykazują, że ponad 80% dzieci pozostawionych ma problemy ze zdrowiem psychicznym, szczególnie te rozłączone z rodzicami przez rok lub dłużej.^[14]

Instytucjonalna dyskryminacja: według China Labour Bulletin, migranci stanowiący 40% miejskiej siły roboczej są systematycznie wykluczani z rynku pracy — 60% pracodawców wymaga konkretnego hukou od absolwentów, a ponad 200 mln migrantów nie może w pełni uczestniczyć w rynku pracy.^[15]

Szczegóły: załącznik rynek-pracy.md, sekcje 1-7

1.3. Skutki ekonomiczne — widoczne już dziś

1.3.1. Kryzys rynku nieruchomości

Nieruchomości stanowią 60-70% majątku chińskich gospodarstw domowych — znacznie więcej niż w innych dużych gospodarkach. Sektor w ujęciu szerokim (z łańcuchem dostaw) odpowiada za 25-30% PKB.^[16]

Od 2020 roku sektor pogrążony jest w głębokim kryzysie: - Default Evergrande (dług >300 mld USD) - Default Country Garden i innych deweloperów (40% sprzedaży) - Spadek cen mieszkań o 14% od szczytu (do 30% w miastach niższych kategorii) - 65-80 mln pustych mieszkań (~20% zasobów) — według NBER wskaźnik pustostanów w miastach wynosi 21%, stawiając Chiny za Hiszpanią i Włochami w rankingu nadpodaży.^[17]

Kenneth Rogoff (IMF) ostrzega: wskaźniki chińskiego rynku nieruchomości są gorsze niż japońskie w szczycie bańki 1990 roku. Dla porównania: wskaźnik cena/dochód w Pekinie i Szanghaju przekracza 40x, podczas gdy w Londynie wynosi 22x, a w Nowym Jorku zaledwie 12x. Rogoff szacuje, że spadek sektora nieruchomości o 20% przełoży się na skumulowany spadek PKB o 5-10% w ciągu kilku lat — nawet bez kryzysu finansowego.^[18] Według Lowy Institute, sektor nieruchomości stanowi ~30% PKB — więcej niż kiedykolwiek w USA, Europie czy Japonii przed bańką. W miastach Tier-1 koszty mieszkań sięgają 55-krotności rocznego wynagrodzenia. Seafarer Funds szacuje, że w scenariuszu poważnej korekty majątek gospodarstw może spaść o 23 bln USD (31% całości).^[19]

Szczegóły: załącznik nieruchomosci.md

1.3.2. Strukturalna słabość konsumpcji

Chiny mają najniższy udział konsumpcji w PKB spośród wszystkich dużych gospodarek świata.

Różnica 24 punktów procentowych względem średniej światowej oznacza, że chińskie gospodarstwa domowe konsumują znacznie mniej niż mogłyby przy danym poziomie dochodu.^[20] Według CEIC historyczne minimum konsumpcji wynosiło 34,9% w 2010 roku (szczyt inwestycji), a maksimum 70,8% w 1962 — przed industrializacją. Wydatki per capita wynoszą zaledwie $4 802 vs $8 258 w Japonii i $15 353 w Korei Południowej.^[21]

Dlaczego Chińczycy tak dużo oszczędzają?

1. Słaba siatka bezpieczeństwa socjalnego — wydatki socjalne to tylko 12% PKB (vs 30% w UE), transfery gotówkowe zaledwie 6,9% PKB
2. Oszczędności przezornościowe — stanowią ~40% majątku (na zdrowie, emeryturę, edukację)
3. System hukou — migranci oszczędzają 2x więcej, bo nie mają dostępu do miejskich świadczeń
4. Brak zaufania do systemu emerytalnego
5. Wysokie wydatki z kieszeni na zdrowie — 35% całkowitych wydatków zdrowotnych vs 13% średnia OECD
6. Presja edukacyjna — wydatki na edukację dzieci pochłaniają 17,1% dochodu gospodarstwa domowego; w biednych rodzinach aż 56,8%

Co szczególnie istotne dla starzejącego się społeczeństwa: chińscy seniorzy nie "dezoszczędzają" zgodnie z teorią cyklu życia. Przeciwnie — osoby 60+ kontynuują oszczędzanie na nieprzewidziane wydatki zdrowotne.^[22] Badania FRBSF wykorzystały reformę SOE lat 90. jako "naturalny eksperyment" — rozbicie "żelaznej miski ryżu" spowodowało, że oszczędności przezornościowe stanowiły ~40% akumulacji majątku pracowników SOE między 1995-2002. Stopa oszczędności wzrosła z 30% (1992) do szczytu 42% (2010).^[23]

Szczegóły: załącznik konsumpcja-rynek-wewnetrzny.md

1.4. Presja na finanse publiczne

1.4.1. System emerytalny na krawędzi

Chiński system emerytalny składa się z dwóch zasadniczo różnych filarów:

Przepaść emerytalna jest jedną z największych nierówności systemu: emeryt miejski otrzymuje 14 razy więcej niż wiejski. Dodatkowo około 350 mln osób pozostaje poza jakimkolwiek systemem emerytalnym. Rezerwy funduszu emerytalnego wystarczały w 2019 roku na zaledwie 13,3 miesiąca wypłat (5,46 bln CNY). W 2020 roku system odnotował pierwszy roczny deficyt w historii.^[24]

Prognoza wyczerpania funduszu:

Według Chińskiej Akademii Nauk Społecznych (CASS) fundusz emerytalny UEBP wyczerpie się około 2035 roku. Wskaźnik osób płacących składki do pobierających świadczenia spadnie z 2,65 (2019) do ~1,0 (2050) — czyli około jedna osoba pracująca na jednego emeryta. Bez reform skumulowany deficyt osiągnie 147,4 bln CNY do 2050 roku (ponad roczne PKB). Modelowanie pokazuje, że opóźnienie wieku emerytalnego do 65 lat całkowicie eliminuje deficyty, podczas gdy polityka pronatalistyczna daje jedynie 12% poprawy do 2050, pogłębiając deficyt krótkoterminowy.^[25] Szczegółowa trajektoria: fundusz osiągnie szczyt 6,99 bln CNY w 2027, po czym zacznie spadać. Roczny deficyt pojawi się około 2028 roku (118,1 mld CNY), rosnąc do 11,28 bln CNY do 2050. Reforma wieku emerytalnego jedynie opóźnia wyczerpanie do 2058 roku, nie rozwiązując problemu długoterminowo.^[26]

1.4.2. Eksplozja kosztów zdrowotnych

Wydatki zdrowotne w Chinach stanowią 7,2% PKB — relatywnie niewiele w porównaniu z krajami OECD (średnia 9,6%). Według CSIS Chiny wydają na ochronę zdrowia mniej niż 6% PKB vs ~10% w UE i Japonii — przy znacznie starszej populacji w przyszłości.^[27] Jednak wraz ze starzeniem się populacji presja będzie rosnąć wykładniczo.

Kluczowy parametr dla projekcji: osoba w wieku 65+ wydaje na zdrowie 7,25 razy więcej niż osoba poniżej 25 lat.^[28]

Krytyczny punkt: Fundusz ubezpieczeń medycznych (Medicare Fund) wejdzie w deficyt około 2026 roku, z prognozowanym wyczerpaniem rezerw około 2034. Populacja osób 65+ osiągnie szczyt 487 mln w 2053 roku.

Ubezpieczenie opieki długoterminowej (LTCI) obejmuje dopiero 170 mln osób w 49 miastach pilotażowych, a ze świadczeń korzysta zaledwie 1,2 mln. Szacowany niedobór personelu opiekuńczego wynosi ~10 mln osób.^[29]

Szczegóły: załączniki emerytury.md, ochrona-zdrowia.md

1.4.3. Dług samorządowy i LGFV

Oficjalny dług rządu centralnego (26% PKB) jest niski na tle międzynarodowym. Jednak po uwzględnieniu długu władz lokalnych i zobowiązań LGFV (Local Government Financing Vehicles) obraz zmienia się dramatycznie.

Dochody samorządów ze sprzedaży gruntów — kluczowe źródło finansowania — spadły o 44% od 2021 roku (z 8,7 do 4,9 bln CNY), osiągając w maju 2025 najniższy poziom od 2015 roku. Zaległości wobec wykonawców i urzędników sięgają 10 bln CNY. Według S&P Global, zrestrukturyzowane podmioty LGFV musiałyby zwiększać zyski o ~40% rocznie przez 3 lata, by osiągnąć rentowność porównywalną z SOE — które same są w trudnej sytuacji finansowej.^[30]

Skala problemu LGFV jest większa niż oficjalnie przyznawano: według IMF dług LGFV wynosił 66 bln CNY ($9,3 bln) na koniec 2023. Rhodium Group szacuje, że 4/5 z ponad 2 000 LGFV nie jest w stanie pokryć kosztów obsługi odsetek — mediana zwrotu z aktywów wynosi zaledwie 1%, podczas gdy średnie oprocentowanie długu to 5,36%.^[31]

Gdy rynek nieruchomości załamał się w 2021, samorządy straciły kluczowe źródło przychodów. LGFV zostały zmuszone do kupowania gruntów od deweloperów — ponad 50% gruntów mieszkaniowych sprzedanych na aukcjach w 2022 roku trafiło do LGFV za łączną kwotę $324 mld. "Deficyt covidowy" dodał kolejne ~4,2 bln CNY ($600 mld) do zobowiązań.^[32]

Pakiet restrukturyzacyjny z listopada 2024 (12 bln CNY) jest niewystarczający — według Fitch pokrywa tylko 25% ukrytego długu. Jak ujęli to analitycy East Asia Forum: "leczone są symptomy, nie przyczyny".^[33] Ministerstwo Finansów po raz pierwszy ujawniło "ukryty dług" na poziomie 14,3 bln CNY (2023), zredukowany do 10,5 bln CNY na koniec 2024. Jednak Fitch szacuje lukę finansową na ~34 bln CNY — pakiet 10 bln CNY pokrywa zaledwie 30%. Dodatkowo banki są eksponowane na LGFV na poziomie ~15% bilansu — znacznie więcej niż bezpośrednie kredyty dla deweloperów (~4%).^[34]

Szczegóły: załącznik finanse-publiczne.md

1.5. Kapitał ludzki i technologia

1.5.1. Sukces ilościowy, wyzwania jakościowe

System edukacji przeszedł spektakularną transformację ilościową. Wskaźnik skolaryzacji wyższej wzrósł z 3,4% w 1990 roku do 60,8% w 2024. Rocznie uczelnie kończy ponad 12 mln absolwentów, w tym ponad 5 mln w dziedzinach STEM.^[35]

Jednak jakość mierzona Human Capital Index Banku Światowego pozostaje umiarkowana: HCI = 0,65 (dziecko urodzone w Chinach osiągnie 65% potencjalnej produktywności).^[36]

1.5.2. Spowolnienie produktywności

Wzrost TFP (Total Factor Productivity) — miernik efektywności wykorzystania zasobów — spadł z >4% rocznie (1978-2007) do około 1% (2007-2022). Przyczyny to odejście od reform rynkowych, misalokacja kapitału do nieruchomości i SOE oraz spadające zwroty z inwestycji. Symptomem jest podwojenie udziału firm stratnych do 28% od 2018 roku oraz rosnące wskaźniki zapasów do sprzedaży w wielu sektorach — sygnały nadprodukcji i słabnącego popytu.^[38] Według analizy ECB, w dekadzie przed 2008 rokiem TFP rosło o 2,8%/rok, ale w latach 2009-2018 spadło do zaledwie 0,7%/rok. Podczas gdy w latach 2000. TFP odpowiadało za ~40% wzrostu, dziś ~70% wzrostu pochodzi z akumulacji kapitału — model coraz mniej zrównoważony. IMF szacuje, że samo starzenie obniży TFP o 0,3 pp rocznie do 2050.^[39]

Chiny kompensują to inwestycjami w B+R (2,69% PKB, druga pozycja na świecie) oraz intensywną robotyzacją (2 mln robotów przemysłowych, 54% światowych instalacji).^[40]

Szczegóły: załączniki edukacja-kapital-ludzki.md, technologia-automatyzacja.md

1.6. Pozycja zewnętrzna

1.6.1. Rekordowa nadwyżka handlowa

Chiny pozostają potęgą eksportową — nadwyżka handlowa osiągnęła rekordowe 992 mld USD w 2024 i 1,19 bln USD w 2025. Udział w światowym eksporcie wynosi 14,5%.^[41]

Struktura eksportu ewoluowała z tekstyliów (27,6% w 2000) ku zaawansowanej elektronice i maszynom (41,8% w 2024). Chiny dominują w zielonych technologiach: 72% światowego eksportu paneli słonecznych, 48% baterii, 25% pojazdów elektrycznych.

Dywersyfikacja kierunków: Eksport do USA spadł o 29% r/r w 2025 roku wskutek ceł, ale Chiny zdywersyfikowały kierunki — wzrosły dostawy do Azji Południowo-Wschodniej, Afryki, Europy i Ameryki Łacińskiej. Paradoksalnie, rekordowej nadwyżce handlowej towarzyszy spadek produkcji przemysłowej przez 8 kolejnych miesięcy — sygnał słabnącego popytu wewnętrznego i nadprodukcji eksportowej.

1.6.2. Załamanie FDI

W przeciwieństwie do eksportu, bezpośrednie inwestycje zagraniczne (FDI) przeżywają dramatyczny spadek. W 2024 roku napływ FDI wyniósł zaledwie 4,5 mld USD (BOP netto) — minimum 33 lat, spadek o 99% od szczytu.^[42]

Przyczyny to: napięcia geopolityczne (decoupling), niepewność regulacyjna, koszty pracy oraz konkurencja z Wietnamem i Indiami. Trend "China+1" — dywersyfikacja łańcuchów dostaw poza Chiny — nabiera tempa. Według UNCTAD, spadek FDI do Chin wynosi -29% drugi rok z rzędu — napływy są teraz o 40% niższe niż w szczycie 2022. FDI do sektora produkcyjnego spadło o 70% w latach 2022-23 vs 2015-19, a do produkcji strategicznej o 81%. Dla kontrastu: Indie odnotowały wzrost FDI o 13%, a ASEAN osiągnął rekord $235 mld.^[43]

Szczegóły: załącznik handel-fdi.md

1.7. Zróżnicowanie regionalne

1.7.1. Północny Wschód: "pas rdzy"

Prowincje dawnego przemysłowego serca Chin (Liaoning, Jilin, Heilongjiang) są najbardziej dotknięte kryzysem demograficznym: - Łączny ubytek ludności: -817 tys. w 2024, -11 mln w ciągu 10 lat - Liaoning: 31% populacji w wieku 60+ (najstarsze w kraju) - Heilongjiang: przyrost naturalny -6,92‰ (najniższy w kraju) - Urodzeń (2023): Liaoning 2,92‰, Jilin 3,78‰, Heilongjiang 4,06‰ — 40-55% poniżej średniej krajowej (6,39‰) - Kluczowa zmiana: naturalne wymieranie przekroczyło emigrację — nawet bez odpływu ludność by się kurczyła - Symptom: Heilongjiang zamknął ~60% szkół podstawowych (ponad 1 900) między 2013 a 2022 rokiem^[44]

1.7.2. Południe: migracja netto

Guangdong i Zhejiang jako jedyne duże prowincje notują wzrost populacji (+740 tys. i +430 tys. w 2024), głównie dzięki napływowi migrantów. Guangdong utrzymuje najwyższy współczynnik urodzeń — jako jedyna prowincja notuje ponad 1 mln urodzeń rocznie od 6 lat.

1.7.3. Dwa Chiny

Narastają nierówności między regionami:

Szczegóły: załącznik demografia.md, sekcja 9

1.8. Porównanie międzynarodowe

1.8.1. Japonia 2.0?

Chiny są często porównywane do Japonii lat 90. — kraju, który doświadczył pęknięcia bańki nieruchomości i wszedł w "stracone dekady" stagnacji. Porównanie ujawnia jednak istotne różnice.

Chiny starzeją się szybciej niż Japonia i przy niższym poziomie zamożności ("starzenie przed wzbogaceniem"). Wskaźniki rynku nieruchomości są gorsze niż japońskie u szczytu bańki.^[45] Tempo zadłużania się gospodarstw jest alarmujące: wskaźnik długu do PKB wzrósł z 17,6% (2008) do szczytu 62,3% (III 2024) — potrojenie w 15 lat, głównie przez kredyty hipoteczne.^[46]

Paradoksalnie, powierzchnia mieszkaniowa per capita w Chinach przekracza już poziom europejski — mimo że PKB per capita jest 3x niższe. Wskaźniki cena/dochód w Pekinie, Shenzhen i Szanghaju są 2x wyższe niż w Londynie i Singapurze, i 3x wyższe niż w Tokio i Nowym Jorku.^[47]

1.8.2. Specyfika chińska

Kilka czynników odróżnia Chiny od innych starzejących się gospodarek: - Skala: 1,4 mld ludzi to więcej niż cała OECD - Tempo: przejście demograficzne w jednym pokoleniu (vs 50-100 lat w Europie) — według CSIS od 2035 do 2050 starzenie będzie odejmować ~1,36 pp od rocznego wzrostu PKB^[48] - Niedokończona urbanizacja: 300 mln migrantów bez pełnych praw - Nierówności systemu: 14x różnica emerytur UEBP/URRP - Kontrola państwa: możliwość szybkich reform, ale też ryzyka polityczne

Podsumowanie diagnozy

Chiny znajdują się w punkcie przegięcia demograficznego o konsekwencjach porównywalnych z rewolucją przemysłową — tyle że w odwrotnym kierunku. Kurczenie się populacji, gwałtowne starzenie i rekordowo niska dzietność tworzą strukturalne wyzwania, których nie da się rozwiązać prostymi transferami fiskalnymi ani krótkookresowymi stymulacjami.

Kluczowe liczby diagnozy

Projekcja AMRO: uwzględniając zmiany demograficzne i spadek TFP, potencjalny wzrost PKB Chin obniży się z 4,9% na początku lat 2020. do 3,7% w 2030 i ~2,4% w dekadzie 2040-2050. Same zmiany demograficzne mogą odjąć 1,64-2,13 pp od rocznego wzrostu w zależności od scenariusza.^[50]

Wnioski dla dalszej analizy

1. Demografii nie da się odwrócić — nawet przy natychmiastowym wzroście TFR do 2,1 efekty będą widoczne za 20+ lat
2. System emerytalny jest niezrównoważony — bez reform fundusz wyczerpie się około 2035
3. Konsumpcja wymaga reform strukturalnych — słaba siatka bezpieczeństwa napędza nadmierne oszczędności
4. Przestrzeń fiskalna jest ograniczona — dług LGFV i spadające dochody z gruntów limitują możliwości
5. Czas działa przeciwko reformom — każdy rok zwłoki pogarsza relację demograficzną

Te wyzwania są przedmiotem analizy w rozdziale 2 (reakcja władz i adaptacja gospodarki), rozdziale 3 (scenariusze przyszłości) oraz rozdziale 4 (formalizacja w modelu OLG).

Bibliografia — odwołania do załączników

Poniżej pełna lista załączników wykorzystanych w tym rozdziale wraz z kluczowymi danymi:

Definicje (tooltips)

Przypisy

[1] NBS China (2025). Statistical Communiqué of the People's Republic of China on the 2024 National Economic and Social Development. Oficjalne dane: populacja Chin wyniosła 1,408 mld w 2024 roku, spadek o 1,39 mln r/r. Trzeci rok spadku od szczytu w 2021. https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202502/t20250228_1958822.html

[2] UN DESA (2024). World Population Prospects 2024. Oficjalne projekcje ONZ: populacja Chin spadnie do 1,26 mld w 2050 i ~633 mln w 2100 — powrót do poziomu lat 50. XX wieku. https://population.un.org/wpp/

[3] World Bank (2024). Fertility rate, total (births per woman) - China. TFR Chin spadł do ~1,0 — niemal dwukrotnie poniżej progu zastępowalności (2,1). Dla porównania: Korea Płd. 0,72, Tajwan 0,87-1,11 (dane TFR różnią się między źródłami). https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=CN

[4] NBS China, UN WPP (2024). Dane o strukturze wiekowej. Udział osób 65+: 8,9% (2010) → 15,6% (2024) → ~30% (2050). W liczbach: 220 mln → 366 mln — więcej niż cała populacja USA. https://www.worldometers.info/world-population/china-population/

[5] FRED / World Bank (2024). Age Dependency Ratio: Older Dependents to Working-Age Population for China. Wskaźnik obciążenia demograficznego (65+ na 100 osób 15-64): 21% (2024) → 51-52% (2050). Podwojenie w ciągu 25 lat. https://fred.stlouisfed.org/series/SPPOPDPNDOLCHN

[6] AMRO (2024). Demography Presents Both Challenges and Opportunities for China. Całkowity wskaźnik obciążenia (65+ i 0-14 na 100 osób 15-64): 45% (2022) → 71% (2050). https://amro-asia.org/demography-presents-both-challenges-and-opportunities

[7] BOFIT / NBS China (2025). Populacja w wieku produkcyjnym (16-59): szczyt w 2012 roku, spadek z 858 mln (2024) do ~700 mln (2050) — ubytek ~160 mln pracowników w jednym pokoleniu. https://www.bofit.fi/en/monitoring/weekly/2025/vw202508_2/

[8] AMRO (2024). Working Paper WP/24-09: Macroeconomic Implications of Population Aging in China. Spadek populacji pracującej: -22,3% do 2050, -61,8% do 2100 — szybszy niż całkowitej populacji (-7,5% do 2050). Potencjalnie -0,5 pp PKB rocznie. https://amro-asia.org/wp-content/uploads/2024/08/AMRO-WP_Macroeconomic-Implications-of-Population-Aging-in-China_Sept-2024.pdf

[9] TheGlobalEconomy.com (2024). China Labor Force Participation. Wskaźnik aktywności zawodowej spadł z 79% (1990) do 65,4% (2024) — minus 14 pkt proc. Przyczyny: starzenie, dłuższa edukacja, wcześniejsze emerytury. https://www.theglobaleconomy.com/China/labor_force_participation/

[10] NBS China, Statista (2024-2025). Bezrobocie młodzieży 16-24 lat: 16-17% (XI.2024, nowa metodologia bez studentów), rekord 21,3% (VI.2023, stara metodologia). Bezrobocie ogółem 4,6% — paradoks nadmiaru absolwentów. https://www.statista.com/statistics/1244339/surveyed-monthly-youth-unemployment-rate-in-china/

[11] SCMP, NPR (2024). Tang ping i bai lan: trend "powrotu na wieś i położenia się płasko" (返乡躺平). Kultura pracy 996 (9-21, 6 dni/tyg.) przy braku perspektyw na mieszkanie prowadzi do świadomej rezygnacji z kariery. https://www.scmp.com/economy/economic-indicators/article/3260515/china-jobs-anxious-young-jobseekers-stuck-rat-race-forced-lie-flat-unemployment-remains-headache

[12] NBS China via gov.cn (2025). China's migrant workers see steady income rise in 2024. Pracownicy migrujący: 299,7 mln (2024), średni wiek 43,2 lat (rosnący), wynagrodzenie 4 961 CNY/mies. https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202504/30/content_WS6812249ac6d0868f4e8f2395.html

[13] CFR (2024). China's Internal Migrants. System hukou ogranicza dostęp migrantów: >95% bez prawa do emerytur miejskich, ~67-70 mln dzieci pozostawionych na wsi bez rodziców ("left-behind children"). https://www.cfr.org/backgrounder/chinas-internal-migrants

[14] UNICEF (2018), The Conversation, BMC (2024). Left-behind children: ~69 mln = 30% dzieci wiejskich. >80% ma problemy zdrowia psychicznego, szczególnie rozłączone z rodzicami >1 rok. https://theconversation.com/chinas-migrant-worker-crisis-and-the-children-who-are-left-behind-43725

[15] China Labour Bulletin (2024). Migrant workers and their children. 60% pracodawców wymaga hukou od absolwentów. >200 mln migrantów nie może w pełni uczestniczyć w rynku pracy. https://clb.org.hk/en/content/migrant-workers-and-their-children

[16] PBOC (2019-2020), Rogoff/IMF (2024). Nieruchomości stanowią 60-70% majątku gospodarstw domowych — znacznie więcej niż w innych krajach. Sektor w ujęciu szerokim (z łańcuchem dostaw) odpowiada za 25-30% PKB. https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2024/12/chinas-real-estate-challenge-kenneth-rogoff

[17] NBER / Rogoff & Yang (2020). Peak China Housing. Wskaźnik pustostanów w miastach: 21% — tylko Hiszpania i Włochy wyżej. Working Paper 27697. https://www.nber.org/papers/w27697

[18] Rogoff, K. (2024). China's Real Estate Challenge. IMF Finance & Development. Wskaźnik cena/dochód w Chinach 36-50x vs 15x Japonia 1990, pustostany ~20% vs 9% w Japonii u szczytu bańki. https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2024/12/chinas-real-estate-challenge-kenneth-rogoff

[19] Lowy Institute (2024), Seafarer Funds, WEF. Sektor nieruchomości ~30% PKB — więcej niż w USA/Europie/Japonii przed bańkami. Koszty mieszkań Tier-1: do 55x rocznego wynagrodzenia. W scenariuszu korekty majątek może spaść o $23 bln (31%). https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/china-s-common-prosperity-catch-22

[20] World Bank (2024). Households final consumption expenditure (% of GDP) - China. Konsumpcja prywatna ~40% PKB vs 64% średnia światowa — najniższy udział wśród dużych gospodarek. https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.ZS?locations=CN

[21] CEIC Data (2024). China Private Consumption: % of GDP. Minimum: 34,9% (2010), maksimum: 70,8% (1962), średnia: 49,4%. Wydatki per capita: $4 802 (Chiny) vs $8 258 (Japonia) vs $15 353 (Korea). https://www.ceicdata.com/en/indicator/china/private-consumption--of-nominal-gdp

[22] IMF (2008), NBER, Rhodium Group (2024). Oszczędności przezornościowe stanowią ~40% majątku (na zdrowie, emeryturę, edukację). Paradoks: seniorzy nie "dezoszczędzają" wbrew teorii cyklu życia — dalej gromadzą na nieprzewidziane wydatki. https://rhg.com/research/no-quick-fixes-chinas-long-term-consumption-growth/

[23] FRBSF (2014). Breaking the "Iron Rice Bowl": Evidence of Precautionary Savings from Chinese SOE Reform. Oszczędności przezornościowe ~40% akumulacji majątku SOE 1995-2002. Stopa oszczędności: 30% (1992) → 42% (2010). https://www.frbsf.org/research-and-insights/publications/economic-letter/2014/02/job-uncertainty-china-household-savings-state-owned-enterprises-iron-rice-bowl/

[24] CFR (2023). What Is the Chinese Pension System and Why Are Its Problems Hard to Fix?. Przepaść emerytalna: UEBP (500 mln) 3 500 CNY/mies vs URRP (550 mln) 246 CNY/mies — różnica 14x. ~350 mln osób poza systemem. https://www.cfr.org/blog/what-chinese-pension-system-and-why-are-its-problems-hard-fix

[25] CASS; He et al. (2025). Change in population structure and China's public pension sustainability. PLOS ONE. Fundusz UEBP wyczerpie się ~2035. Wskaźnik pracujący/emeryt: 2,65 (2019) → ~1,0 (2050). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12469360/

[26] SCMP / CASS (2019), Foreign Policy (2023). Fundusz emerytalny: szczyt 6,99 bln CNY (2027), deficyt od 2028 (118,1 mld), rosnący do 11,28 bln CNY (2050). Reforma wieku jedynie opóźnia wyczerpanie do 2058. https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3005759/chinas-state-pension-fund-run-dry-2035-workforce-shrinks-due

[27] CSIS (2024). Wydatki na ochronę zdrowia w Chinach <6% PKB vs ~10% w UE i Japonii. "Starzenie przed wzbogaceniem" — Chiny to nadal kraj średniego dochodu z wyzwaniami demograficznymi państw rozwiniętych. https://bigdatachina.csis.org/china-is-growing-old-before-it-becomes-rich-does-it-matter/

[28] PMC (2024). Population ageing and sustainability of healthcare financing in China. Kluczowy parametr: osoba 65+ wydaje na zdrowie 7,25x więcej niż osoba <25 lat. THE ~7,2% PKB. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10729482/

[29] PMC (2024). Evaluation of China's long-term care insurance policies. LTCI obejmuje 170 mln osób w 49 miastach pilotażowych, ze świadczeń korzysta zaledwie 1,2 mln. Niedobór personelu opiekuńczego ~10 mln. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11007106/

[30] IMF, Atlantic Council, PIIE (2024). Dług "augmented" (z LGFV) 124% PKB. Dochody z gruntów spadły o 44% od 2021 (8,7→4,9 bln CNY). Zaległości wobec wykonawców/urzędników: 10 bln CNY. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/sinographs/beijing-extends-and-pretends-to-deal-with-its-mountain-of-local-government-debt/

[31] Atlantic Council, Rhodium Group, IMF (2024). Dług LGFV: 66 bln CNY ($9,3 bln) na koniec 2023 (IMF). 4/5 z >2 000 LGFV nie pokrywa odsetek. Mediana ROA: 1% vs średnie oprocentowanie 5,36%. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/sinographs/chinas-local-government-debts-are-coming-due/

[32] Atlantic Council (2024). W 2022 LGFV kupiły >50% gruntów mieszkaniowych na aukcjach za $324 mld. "Deficyt covidowy": ~4,2 bln CNY ($600 mld). https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/sinographs/beijing-extends-and-pretends-to-deal-with-its-mountain-of-local-government-debt/

[33] Carnegie Endowment, V. Shih (2024). Pakiet 10 bln CNY to "ćwiczenie księgowe" bez realnego wpływu ekonomicznego — refinansowanie długu zamiast stymulacji popytu. Ukryty dług LGFV: 100-130% PKB vs oficjalne 14,3 bln CNY. https://carnegieendowment.org/posts/2024/11/a-10-trillion-rmb-accounting-exercise

[34] Fitch Ratings (2024). China's Accelerated Debt Substitution Eases LGFV Burden. "Ukryty dług": 14,3 bln CNY (2023) → 10,5 bln (2024). Luka finansowa: ~34 bln CNY — pakiet 10 bln pokrywa 30%. Ekspozycja banków na LGFV: ~15% vs deweloperzy ~4%. https://www.fitchratings.com/research/international-public-finance/china-accelerated-debt-substitution-eases-lgfv-burden-structural-fiscal-risk-remains-20-10-2024

[35] MoE China, Gov.cn (2024-2025). Skolaryzacja wyższa wzrosła z 3,4% (1990) do 60,8% (2024). Absolwenci: 12,22 mln (2025), w tym >5 mln w dziedzinach STEM. https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202411/14/content_WS67358fe7c6d0868f4e8ecee6.html

[36] World Bank (2020). Human Capital Index. HCI = 0,65 — dziecko urodzone w Chinach osiągnie 65% potencjalnej produktywności, jaką miałoby przy pełnym zdrowiu i edukacji. https://humancapital.worldbank.org/en/economy/CHN

[37] World Bank (2023). Government expenditure on education (% of GDP) - China. Wydatki 4,0% PKB vs średnia OECD ~4,8%. Per student na poziomie wyższym: ~$5 500 (Chiny) vs $18 100 (OECD). https://data.worldbank.org/indicator/SE.XPD.TOTL.GD.ZS?locations=CN

[38] ECB, EUDL (2024). The evolution of China's growth model. Wzrost TFP spadł z >4%/rok (1978-2007) do ~1% (2007-2022). Przyczyny: odejście od reform rynkowych, misalokacja kapitału do nieruchomości i SOE. https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/articles/2024/html/ecb.ebart202405_01~a6318ef569.en.html

[39] ECB (2024), IMF. TFP przed 2008: 2,8%/rok, w latach 2009-2018: 0,7%/rok. W 2000s TFP = 40% wzrostu, dziś ~70% z kapitału. IMF: starzenie obniży TFP o 0,3 pp/rok do 2050. https://www.ecb.europa.eu/press/economic-bulletin/articles/2024/html/ecb.ebart202405_01~a6318ef569.en.html

[40] NBS China, IFR (2024-2025). B+R: 2,69% PKB (2. na świecie). Robotyzacja: >2 mln robotów operacyjnych (43% światowych zasobów), 290 tys. nowych instalacji rocznie (54% globalnych). https://ifr.org/downloads/press_docs/2025-09-25-IFR_press_release_China_in_English.pdf

[41] GAC, Fortune, CNBC (2024-2025). Nadwyżka handlowa: 992 mld USD (2024), 1,19 bln USD (2025) — historyczny rekord. Udział w eksporcie światowym: 14,5%. https://fortune.com/2025/12/08/china-1-trillion-trade-surplus-exports-rebound/

[42] Chinascope / SAFE (2025). FDI napływające (BOP netto): 4,5 mld USD (2024) — minimum 33 lat, spadek o 99% od szczytu 344 mld (2021). Trend "China+1" nabiera tempa. https://chinascope.org/archives/36795

[43] UNCTAD (2025). Global Investment Trends Monitor No. 48. FDI do Chin: -29% drugi rok, 40% poniżej szczytu 2022. FDI produkcja: -70% (2022-23 vs 2015-19), strategiczna -81%. Indie +13%, ASEAN rekord $235 mld. https://unctad.org/news/foreign-investment-developing-economies-fell-2-2024-marking-second-year-decline

[44] Caixin Global (2025). Północny Wschód (Liaoning, Jilin, Heilongjiang): -817 tys. (2024), -11 mln (10 lat). Najniższe wskaźniki przyrostu naturalnego w kraju: Heilongjiang -6,92‰, Liaoning -5,63‰, Jilin -5,41‰. https://www.caixinglobal.com/2025-04-30/weekend-long-read-how-to-stop-northeast-chinas-population-from-shrinking-102315750.html

[45] IMF, Rogoff (2024). Porównanie Chin i Japonii 1990: cena/dochód 36-50x vs 15x, pustostany 20% vs 9%. Chiny starzeją się szybciej, przy niższym PKB per capita ($13k vs $25k) — "starzenie przed wzbogaceniem". https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2024/12/chinas-real-estate-challenge-kenneth-rogoff

[46] CEIC, Trading Economics, Fitch (2024). Dług gosp. domowych / PKB: wzrost z 17,6% (2008) do szczytu 62,3% (III.2024) — potrojenie w 15 lat, głównie kredyty hipoteczne. https://www.ceicdata.com/en/indicator/china/household-debt--of-nominal-gdp

[47] NBER / Rogoff & Yang (2020). Powierzchnia mieszkaniowa per capita w Chinach > Europa, przy 1/3 PKB per capita. Cena/dochód: 2x wyżej niż Londyn/Singapur, 3x wyżej niż Tokio/Nowy Jork. https://www.nber.org/papers/w27697

[48] CSIS (2024). China Is Growing Old Before It Becomes Rich. Od 2035 do 2050 starzenie odejmie ~1,36 pp od rocznego wzrostu PKB. PKB per capita osiągnie 24-38% poziomu USA w 2050 (w zależności od scenariusza). https://bigdatachina.csis.org/china-is-growing-old-before-it-becomes-rich-does-it-matter/

[49] CSIS ChinaPower (2024). How Severe Are China's Demographic Challenges? Wskaźnik obciążenia 65+ wzrośnie z 10% (2000) do 44-52% (2050). Całkowity wskaźnik: 73 (100 pracujących na 73 zależnych: 22 dzieci + 51 osób 65+). https://chinapower.csis.org/china-demographics-challenges/

[50] AMRO (2024). Projekcja PKB: 4,9% (pocz. lat 2020.) → 3,7% (2030) → ~2,4% (lata 2040.). Zmiany demograficzne: -1,64 pp (medium) do -2,13 pp (low) od rocznego wzrostu. https://amro-asia.org/demography-presents-both-challenges-and-opportunities

Rozdział napisany: 2026-01-26 Zaktualizowany: 2026-01-29 Liczba przypisów: 50 Liczba tooltipów: 21 Baza danych: 13 załączników